Teoria Salutogenezy - sposób na lepsze życie
Czym jest Salutogeneza?
Pytania, jakie zadał sobie Aaron Antonowsky, które doprowadziły do powstania teorii Salutogenezy to: co wyjaśnia ukierunkowanie człowieka na zdrowie, co jest czynnikiem kierującym go na zdrowie? Jego odpowiedzią jest to co nazywa "ogólnymi zasobami odporności" (GRR), które odnoszą się do właściwości osoby, zbiorowości lub sytuacji, które ułatwiają skuteczne radzenie sobie z nieodłącznymi stresorami ludzkiej egzystencji.
W okresie po II wojnie światowej Aaron Antonovsky, prowadził badania na osobami, które przeżyły koszmar nazistowskich obozów koncentracyjnych. Jego badania doprowadziły go do wyodrębnienia w śród nich dwóch wzorców zachowania. Pierwsza grupa osób, po wyzwoleniu nie odzyskiwała woli życia, pozostawała zgorzkniała, pesymistyczna zaś współczynnik umieralności był wśród nich relatywnie wyższy. Grupa druga, prezentowała optymizm, pogodę ducha i większość z nich wiodła po wojnie długie i pogodne życie. Antonovsky wywnioskował, że pomimo tego, że członkowie obu tych grup w trakcie wojny doświadczyli tego samego, doznawali porównywalnych cierpień psychicznych i fizycznych, oznacza to, że ich odmienne podejście do życia po odzyskaniu wolności nie wynika z uwarunkowań zewnętrznych, lecz z czynników wewnętrznych. Na podstawie tych wniosków powstał model salutogenezy, który przeciwstawiał się dotychczasowemu podejściu – patogenezie.
Salutogeneza jak wskazał Aron Antonovsky jest przeciwstawna patogenezie. Patogeneza mówi nam, co zrobić, żeby nie chorować, diagnozuje jakie czynniki prowadzą do powstania określonego zaburzenia czy choroby oraz jaki jest związek między patogenem a procesem chorobowym. Salutogeneza za mówi nam: co zrobić, żeby zachować zdrowie, wskazuje, że normalnym stanem funkcjonowania jest ulegający dynamicznym wpływom stan równowagi. Człowiek poddawany jest stale bodźcom (stresorom) na które reaguje i do których się dostosowuje aby zachować dynamiczną równowagę procesów życiowych na optymalnym dla swojego funkcjonowania poziomie.
Zdrowie, to nie tylko całkowity brak choroby, czy kalectwa, ale także stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrostanu. Dobrostanem nazwiemy poczucie szczęścia, zadowolenia z życia, dobry nastrój wynikający z subiektywnej oceny własnego funkcjonowania. Na dobrostan wpływa potencjał ukryty w sytuacji obiektywnej oraz potencjał związany z poczuciem koherencji.
Kolejnym krokiem w formułowaniu teorii była odpowiedź na pytanie, co łączy wszystkie te ogólne zasoby odporności i dlaczego wydają się działać. Wszystkie sprzyjały powtarzającym się doświadczeniom życiowym, które, mówiąc najprościej, pomagały postrzegać świat jako „mający sens” pod względem poznawczym, instrumentalnym i emocjonalnym. Ujmując to w kategoriach teorii systemów informacyjnych, bodźce bombardujące człowieka ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego były postrzegane raczej jako informacja niż jako szum/chaos. Rozważania te doprowadziły do wyłonienia się konstruktu poczucia koherencji (SOC), uogólnionej orientacji na świat, który postrzega jego kontinuum jako zrozumiały, możliwy do opanowania i znaczący. W obliczu stresora osoba z silnym poczuciem koherencji: ma chęci i jest zmotywowana do radzenia sobie z daną sytuacją, wierzy, że wyzwanie zostało przez niż zrozumiane, wierzy też, że dostępne są zasoby umożliwiające poradzenie sobie z sytuacją.
I to właśnie poczucie koherencji jest centralnym elementem teorii salutogenezy, rozumianym jako globalna orientacja człowieka, wyróżniająca stopień, w jakim człowiek ten ma dojmujące, trwałe, choć dynamiczne poczucie pewności, że bodźce napływające w ciągu życia ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego mają charakter ustrukturyzowany, przewidywalny i wytłumaczalny; ma dostępne zasoby, które pozwolą mu sprostać wymaganiom stawianym przez te bodźce a wyzwania te są dla niego zadaniami wartymi wysiłku i zaangażowania (Antonovsky, 2005).
Trzy filary poczucia koherencji:
1. Świat jest zrozumiały - poczucie ZROZUMIAŁOŚCI,
2. Świat jest sterowalny, mam zasoby aby sprostać wymaganiom danej sytuacji – poczucie ZARADNOŚCI,
3. Warto konfrontować się z losem – poczucie SENSOWNOŚCI,
1. Świat jest zrozumiały – poczucie ZROZUMIAŁOŚCI
Poczucie zrozumiałości – oznacza sposób, w jaki postrzegamy bodźce pochodzące ze środowiska. ważnym jest poczucie, że są one zrozumiałe, spójne i uporządkowane, a nie chaotyczne czy niewytłumaczalne. Mogą być one przewidywalne lub zaskakujące, ale łączy je to, że są wyjaśnialne. Nie ma znaczenia czy bodziec ten jest postrzegany jako pożądany czy też nie.
2. Świat jest sterowalny, mam zasoby aby sprostać wymaganiom danej sytuacji – poczucie ZARADNOŚCI
Poczucie zaradności - mówi nam o tym na ile zasoby, jakie posiadamy, uznajemy jako wystarczające, by sprostać wyzwaniom bodźców z otoczenia. Zasobami mogą być: zdrowie, odporność, przedmioty materialne, wiedza, intelekt, osobowość, relacje i kontakty z innymi ludźmi,przynależność do grup społecznych (Terelak, 1999). Osoba o wysokim poczuciu zaradności w sytuacji wymagającej działania jest świadoma posiadanych zasobów i potrafi je wykorzystać do stawienia czoła problemowi.
3. Warto konfrontować się z losem – poczucie SENSOWNOŚCI
Poczucie sensowności – dzięki niemu odbieramy wyzwania stawiane przez życie jako warte wysiłku, zaangażowania i mające sens. Nie unikamy ich starając się wszystkie traktować jako pożądane. Istotnym jest, że osoba o wysokim poczuciu sensowności ma ważne i istotne dla siebie sfery aktywności (związane z pracą, rodziną czy hobby), w które angażuje się, inwestując swój czas i umiejętności. Antonovsky właśnie na ten element poczucia koherencji kładzie szczególny nacisk i podkreśla, że bez niego pozostałe składniki nie miałyby trwałego charakteru (Antonovsky, 2005).
Osoba o wysokim poczuciu koherencji z większym prawdopodobieństwem zareaguje na stresor w sposób aktywny i z wiarą, że posiadane przez nią zasoby są w tej sytuacji wskazane, wartościowe i efektywne. Dzięki temu jej emocje nie są skrajne i może je kontrolować. Jej napięcie nie przekształca się automatycznie w dystres nie blokując mechanizmu radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Z tego też powodu rzadziej dochodzi do stosowania mechanizmów obronnych, w miejsce racjonalnej koncentracji na zadaniu i stosowania skutecznych technik radzenia sobie. (Terelak, 1999; Antonovsky 2005)
Obecnie istnieje wiele artykułów odnoszących się do poczucie koherencji w badaniach indywidualnych, grupowych i populacyjnych, które pokazują siłę tej koncepcji. Antonovsky stwierdził, że poczucie koherencji człowieka kształtuje się głównie w dzieciństwie i wczesnej dorosłości. Nowe badania wskazują jednak, że jest to proces ciągły, trwający przez całe życie. Postrzeganie koherencji opiera się na czynnikach poznawczych, behawioralnych i motywacyjnych, które ulegają poprawie podnoszenie świadomości, wzmacnianie pozycji ludzi i zaangażowanie w obszarach mających dla niej znaczenie.
Bibliografia:
1. Antonovsky A., (1996) The salutogenic model as a theory to guide health promotion. Health Promot Int.
2. Eriksson M. (2007) Unravelling the mystery of salutogenesis: the evidence base of the salutogenic research as measured by Antonovsky’s Sense of Coherence Scale.
Doctoral thesis. Åbo Akademi University Vasa, Faculty of Social and Caring Science, Department of Social Policy.
3. Feldt T, Lintula H, Suominen S, Koskenvuo M, Vahtera J, Kivimäki M. (2006) Structural validity and temporal stability of the 13-item Sense of Coherence Scale:
prospective evidence from the population-based HeSSup study. Qual Life Res.
4. Hakanen JJ, Feldt T, Leskinen E. (2007) Change and stability of sense of coherence in adulthood: longitudinal evidence from the Healthy Child study.
Lindström, B., Eriksson, M., (2009) The salutogenic approach to the making of HiAP/Healthy Public Policy: Illustrated by a case study. Global Health Promotion
DOI: 10.1177/1757975908100747
5. Terelak, J. (red.). (1999). Źródła stresu: Teoria i badania. Warszawa: Wyd. ATK.